T rkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň “Ahalteke bedewi- biziň bu sanjymyz we ş hratymyz” atly kitabynyň s zbaşyndaky s zler, 2017-nji ylyň 17-nji sent abrynda Aşgabatda başla an apyk binalarda we s weş sungaty bo un a V-nji Azi a o unlarynyň nyşany h km nde n me in ahalteke bedewiniň sa lanandygy d ş ndir r. “Biziň milli guwanjymyz we ş hratymyz, T rkmenistanyň D wlet tugrasynyň bezegi, ahalteke bedewi- biziň Garaşsyz, Baky Bitarap Watanymyzyň hakyky nyşanydyr, onuň hli halklar bilen parahat ylyga we dostluga bolan g n kdirilenliginiň janly be anydyr”. Aziadanyň ňisyrasynda 500 g nlik atly riş ge irmek bo un a d wlet baştutanymyzyň pikiri hem z g zbaşyny şu erden al ar, agny her wela at bo un a 100 g nl p sy ahat edip onuň taryhy-medeni adyg rliklerine we iň g zel erlerine baryp g rmek bilen.
Arheologik barlaglaryň k megi bilen T rkmenistanyň ba mirasy b tin d n a yldy, Marguşdaky, a-da bu gadymy siwilizasi anyň (medeni etiň) ewropadaky atlandyrylyşyna g r Margianadaky tapyndylaryň zi hem n m degenok, bular gadymy d n taryhyna ga tadan seretmeklige itergi berdi. Gadymy Merwiň, K ne rgenjiň taryhy-medeni adyg rlikleri we Nusa yň parfi a galalary UNESKO-nyň B tind n mirasynyň sanawyna girizildi.
Atly rişiň k p likle in habar beriş serişdelerinde giňden be an edilmeginiň k megi bilen, her bir t rkmenistanly hem-de milli telewizion a lymlaryň teleg r jileri bu riş bilen bilelikde biziň urdumyzyň d rli k njeklerinde “bolarlar”.
Deňi-ta y bolmadyk atly rişiniň UNESKO-nyň B tind n mirasynyň sanawyna girizilen wajyp taryhy-medeni ob ektleriň biri bolan Nusa da, - meşhur ahalteke bedewleriniň Watanynda başlanmagy t t nden d ldir.
... K petdagyň etegind ki aja yp j lgede, gadymy ş herleriň - K ne we T ze Nusa yň harabalary bar. Bu harabalar Be ik parfi a d wletiniň galyndylarydyr.
Gadymy we orta asyr sy ahat ylary, Nusa yň uly we owadan, suwa we be leki durmuş eşretlerine bol bolandygy barada bu sanyp a dypdyrlar. Bir wagtlar bu erde k şk we ybadathana gurluşlary, parfi a şalarynyň t keniksiz hazynalary bolupdyr, bereketli aşyl me danlarynda bolsa adamlar gudratly atlary etişdiripdirler.
Arheologik ekspedisi alar bu erde gadymy medeni etiň gyzykly subutnamalary bolan we h zirki wagtda T rkmenistanyň muze lerinde saklan an teňňeleri, humlary, pil s ňk nden asalan bahasyna etip bolmajak ritonlary, gap- anaklary, altyn, k m ş n mleri, mermer he keljikleri, parfi a diwar nakgaş ylygynyň iň se rek nusgalaryny, daş arhitektura bezeglerini tapmagy başardy.
eri gelende a tsak, wela atlarymyzdaky we pa tagtymyzdaky h zirki zaman muze toplumlary milli ruhy we maddy mirasyň hakyky hazynasyna wr ldi. Biziň urdumyzyň zboluşly muze leriniň arasynda Ahal wela atyndaky “Ak bugda ” milli muze ini we Aşgabatdaky T rkmen halysynyň muze ini bellemek bolar. Wela atyň be leki taryhy-arhitektura adyg rlikleriniň arasynda – XV-nji asyryň ortalarynda gurulan, G zellik i di ip atlandyrylan şe h Se it Jemaleddiniň metjididir.
Onuň gola ynda newiň meşhur depeleri hem bardyr, olaryň aşy edi m ň yla etmek bilen, olar iň gadymy ekeran ylyk obalarynyň biriniň galyndylarydyr. Hut şol erde, z yl mundan ozal Rafael Pampelliniň olbaş ylygyndaky amerikan ylmy ekspedisi asy tarapyndan biziň urdumyzyň ginde uňňur gadymy etde bugda yň sd rilip etişdirilendigi barada subutnamalary tapyldy. Bu şanly wakanyň z yllygy mynasybetli bu erde “Ak bugda ” muze i d redilen, ol z nde t rkmen ekeran ylaryň ussatlygy barada en eme taryhy subutnamalary sakla ar.
Kaka etrabynda, h zirki duşak obasynyň gola ynda, Abu Se it Abul Ha ryň k mmeti bar, ol il arasynda M ne-baba ady bilen bellidir. Ahalda saklanylyp galan medeni adyg rlikleriň arasynda il arasynda Sarahs-baba di ilip atlandyryl an Abul-Fazlyň k mmeti hem wajyp orun e ele r. Ol Sarahsyň gola ynda belli musulman alymy Abul Fazlyň mazarynyň st nden bina edilen.
Tebigatyň deňi-ta y bolmadyk eseri hasaplan an K w-ata gowagynda 60 metr uňlukda k l atyr, onuň suwy k k rt wodorody bilen ba laşdyrylan, onda mikro- we makroelementleriň onlar asy bar, onuň melhemli h si etleriniň bardygy hem ş bhesizdir. Ol d n niň iň uly erasty k lleriniň birdir.
Ahal topragy bo un a sy ahat edip, K petdag d wlet goraghanasyna hem barmak bolar. Onuň ginde en eme guşlar h w rtgele r. Bu erde gulanyň t rkmen g rn şiniň k pelmegi in tebigat has amatly şertleri d redipdir. Emma bu erde aşa an iň zboluşly ha wan h km nde goşato naklylaryň esasy aw ysy bolan gaplaň a-da bars ykyş ed r. Goraghananyň s mlik d n si hem z g zelligi bilen nsi ek r. Daglarda - T rkmenistanda ar a di ip atlandyryl an elmydama aşyl bolan aga laryň biri bardyr.
Ahal wela atynyň g zel erleri bilen tanyşlykdan soňra at rişi Balkan wela atynda dowam eder. Bu sebit mineral- yg mal gorlaryna ba dyr we urdumyzyň ykdysady etinde wajyp orun e ele r. Bu erde uglewodorod gorlarynyň uly gorlary jemlenendir, olaryň gazylyp alynmagy we ga tadan işlenilmegi bolsa wela atyň ykdysady etiniň angy -energetika toplumynyň pudaklarynyň sd rilmeginde riteleşmegini şertlendirdi. Balkan wela atynyň sti bilen, T rkmenistan daşary urtlara nebitiň we nebit n mleriniň, şol sanda tehniki uglerodyň, tehniki odyň, şe le hem grawi iň, sementiň, duzuň ugradylmagyny amala aşyr ar.
Mundan başgada, ba rekrasion gorlaryň bolmagy wela atyň ginde halkalara sy ahat ylygy we onuň bilen baglanşykly infrastrukturanyň sd rilmegine ardam ed r. Bilermenleriň şa atlyk etmegine g r ekologiki ta dan iň arassa bolan Hazaryň t rkmen kenarynda-“Awaza” Milli sy ahat ylyk zolagynyň sagaldyş merkezleri we kottej obalary erleş r.
Balkan wela atynyň ginden Demirgazyk-G norta halkara ulag oly ge r, ol Russi anyň, Gazagystanyň, T rkmenistanyň, E ranyň demir ollaryny baglaşdyryp, soňra Pars a lagyna we Hindi ummanyna yk ar.
urduň deňiz derwezeleri bolan T rkmenbaşy ş heri T rkmenistanyň daşary ykdysady gatnaşyklarynda iri ge irip klen n nokat bolup dur ar we ewropa bilen Azi anyň arasyndaky ulag gatnawlarynyň netijeli sd rilmeginiň ugrundaky wajyp tranzit ( staşyr) d w n bolup dur ar.
Bu mekanyň arassa ekologi asy, g ndogar ekzotikasy, Sumbar, endir, A dere j lgeleriniň jenneti k njekleri, şarlawuklar, der ajyklar, S nt-Hasardag d wlet goraghanasynda s n nar bakjalary, z mlikler, abany miweli baglaryň toka lyklary, Balhan daglaryndaky medeni adyg rlikler, bularyň hlisi magnit kimin sy ahat ylary z ne ek r.
T rkmen taryhynyň biri d rleriniň - Dehistan (Missrian). Bu ş her b.e. ň III-nji asyryň başlarynda esaslandyrylypdyr, horezmşahlaryň dinasiti asynda g ll p s r, soňra mongollardan ejir ek r, ga tadan dikeldil r we aşa jylary tarapyndan takmynan alty asyr mundan ozal terk edil r. Dehistan – T rkmenistanyň g norta-g nbatar b legind ki iň wajyp orta asyr oazisi h km nde hasaplanyl ar.
Ş heriň doly me dany 200 gektara gola dy, onuň goragyny bolsa iki gatly halka g rn şind ki diwar pj n ed rdi. Dehistanyň ge miş be ikligi barada ha ran galdyryjy gurluşlaryň harabalary şa atlyk ed r, olar h zirki wagtda uly eper ilik gymmatyna e edir.
Dehistandan alty kilometrde gadymy Maşad mazar ylygy – merkezinde Maşad-ata belli arhitektura adyg rligi bolan musulman nekropoly (gadymy ş herlerde uly gonam ylyk) bar. Ol T rkmenistanyň ginde saklanyp galan metjitleriň iň gadymysydyr. Bu mukaddes ere baryp g ren zy arat ylaryň k p si, onuň ruhy ta dan t sir ediş g j ni Mekke bilen deň pdirler.
Wela atyň be leki taryhy-medeni g zelliginiň biri K petdagyň eteginde, h zirki zaman Serdar ş herinden 25 kilometr uzaklykda Parau(-w) obasynyň ginde erleş r. Bu arhitektura gurluşlarynyň hatarydyr, has uly gyzyklanmany bolsa Paraw-bibiniň k mmeti d red r, ol agyr a ak (hamyla, g wreli) a allaryň we agalaryň arkasy ( arany) bolupdyr.
Meşhur zy arat edil n erleriň biri G zli-Ata wl asydyr, ol T rkmenbaşy ş herinden 150 km uzaklykdaky aja yp kan onda (der a suwunyň emele getiren hanasynda) erleş r. G zli-Ata, XIV –nji asyryň birinji arymynda aşan abra ly sopy. A dylanlara g r , ol Hoja Ahmet asawynyň okuw ysy bolupdyr.
XV-nji asyryň başlaryna degişli bolan adyg rlikleriň hatarynda gyzyklanma bildiril nleriň hatarynda Sumbar j lgesind ki uwan-gala obasyndan (Balkan wela atynyň Magtymguly etraby) 3 kilometrde erleş n Şih- wezberdiniň k mmetini we Şibli-babany, a tmak bolar, şe le hem oňa Şywlan di rler, - S nt-Hasar dagynyň eteginde kemala gelen d p-dessurlygyň giden bir toplumydyr, ol Magtymguly etrabyndan 10 km demirgazyk-g ndogarda erleş r.
Meşhur Dehistanyň d zl kleriniň gola ynda, g nbatar K petdagyň aşyl rt len eňňidinde Be ik t rkmen şahyry we akyldary bolan Magtymgulynyň adyny g ter n etrap erleşen. Sumbaryň g zel j lgesinde erleş n Magtymguly Pyragynyň dogduk obasy Gerkez iline T rkmenistanyň z nden, şe le hem ewropadan, Russi adan, E randan, Owganystandan Magtymgulynyň d redijiliginiň gadyr-gymmatyny bil nler gel r.
Gerkeze gelen her bir adamyň ns ni ekiji iň esasy pursat h km nde Magtymgulynyň muze i ykyş ed r, onuň ekspozisi asy birn e on yllygynyň dowamynda jemlenen. Şahyryň şahsy durmuşy bilen baglanşykly eksponatlar has hem uly gyzyklanma bildir r. Mysal in, k m ş z k, – rowa ata g r , ol Magtymgulynyň z s wer ary Meňli in asan z gidir, şahyr oňa en eme goşgularyny bagyş eden.
Balkan wela atynda tebigy adyg rlikler we goraghana erleri k pd r. Olaryň i inde Hazar we S nt-Hasardag goraghanalary, Sumbar j lgesi, Uly we Ki i Balhan, pal ykly patlawuklar, pet sferoidlar, an-gala kan onlary, gadymy Uzbo der asynyň jary.
Balkan wela atynyň hli taryhy-medeni we be leki g zel erlerini 100 g n ň dowamynda a lanyp g r p, atly r şiniň 17 sany apyksuwary, iň wajyp taryhy-arheologik adyg rlikleriniň biri h km nde hasaplanyl an K ne rgenjiň erleş n Daşoguz wela atyna gadam basarlar.
K ne rgenjiň taryhy-medeni goraghanasynyň klerinde XII-XV asyryň g rn kli arheologiki adyg rlikleri bardyr. Ol, antiki d w rden b ri bar bolan we iň uly g ll p s şini m ň yl mundan ozal başdan ge iren, patyşalaryň m dimi gal an girt uly ş heriniň galyndysydyr. Onuň bu sanjy h km nde be ik ensiklopedist abu Re han Muhammed Ibn-Ahmet al-Biruni (973-1050 .) we G nbatarda Awisenna ady bilen meşhur, genial tebigat hadysalaryny derňe ji, lukman we pelsepe i Abu Ali ibn Sina (980-1037 .) hasaplan ar.
T rebeg hanymyň (XIV a.), Soltan Tekeşiň (XII a.), Il –Arslanyň (XII a.) k mmetleri, Gutlyk-Timuryň (XI-XIV aa.) minarasy we be lekiler aly adyg rlikler orta asyr arhitekturasynyň ga talanmajak nusgalary bolup dur ar. Nejmeddin Kubranyň k mmeti bolsa b tin d n niň musulmanlarynyň zy arat ed n merkezleriniň biridir.
Wela atyň tebigat d n si hem ba dyr. Gaplaňňyr d wlet goraghanasy hem bu barada şa atlyk ed r. Onuň esasy wezipesi – Sarygamyş k l niň akwatori asynyň ba ornitofaunasyny gorap saklamak, şe le hem jerenleriň, dag go ylarynyň we sa gaklaryň sanyny k peltmek. yrtyjy ha wanlardan bolsa goraghanada m jek, gum ( l, s hra) pişigi, torsuk, tilki, şagal, garagulak bardyr. Şe le hem bu erde hindi oklukirpisini g rmek bol ar.
li wren n “alymlaryň Mekgesi” di ip, Lebap wela atynyň be leki goraghanasy bolan Repetek goraghanasy hasaplan ar. Ol T rkmenabat ş herinden 70 km uzaklykda erleş r. Bu erde has uňňur barlaglar we li zleşdirmek in entek 1912-nji ylda d n d ki ilkinji ge- l stansi asy esaslandyryl ar. G ndogar Garagumyň we oňa anaşyk me danlardaky lleriň gara sazakly toka laryny goramak maksady bilen Repetek stansi asynda 1927-nji ylda l goraghanasy d redil r.
Bu erde m jek, şagal, l ge igaplaňy, tilki we ke ikler, b rg t we gajar, togdary we gyzgylt gotan, telgi we h wi we sazak so kasy bardyr.
Tomzaklaryň 300-den gowrak g rn şi, kebelekleriň 160-dan gowragy hem a ratyn gyzyklanma d red r. Repetek – s renijileriň hem şalygydyr. Hažžyklaryň, ylanlaryň, pyşdyllaryň en eme g rn şi – şe le bol ulyk ha sy hem bolsa başga goraghanada k n duş gelme ndir. Bu erde, uzynlygy bir arym metre et n d n d ki iň iri hažžyklar - « l krokodilleri» duş gel r.
Lebap wela atynyň tebigaty barada a danyňda Ko tendagyň st nden ge m n bolmaz. Onuň meşhur “dinozawrlaryň platosynda” 150 mln yla gola mundan ozal z yzlaryny taryhdan ozalky agsyllar galdyrypdyr. 2500-den gowrak yzlar ze ykaryldy. Bu tapyndy d n ni ha ran galdyrdy, nki gyrlyp gutaran agsyllaryň yzlarynyň şe le uly sany biziň planetamyzda ilkinji gezek ze ykaryldy.
Stalaktitleriň we stalagmitleriň sansyz-sajaksyz s t nli Garlyk gowaklarynyň erasty ge elgeleri ha rana go ar. Gowaklaryň ollarynyň, zallarynyň we erasty darajyk ollarynyň ulgamy uzynlygy bo un a 50-den gowrak km uza ar we olara d n niň iň iri gowaklarynyň onlugyna girm ge ardam ed r. z reňk w şgini kesilen eriniň owadanlygy bo un a deňi-ta y bolmadyk mermer oniksiniň garlyk k ni hem az gyzyklanma d redenok.
Umbar dere j lgesind ki şarlawuklar hem sy ahat ylary z ne ek r. Bu erde T rkmenistanyň iň okary depesi A ry baba (3137,7 m) piki we T rkmenistandaky iň uň k l Kettekk l (59 m) erleş r. Aksakgallaryň a tmagyna g r , bu erde Hojagarawul j lgesinde gadymy tut agajy s r. Onuň aşy 100 yla etip, rowa atlara g r onuň aşagynda ingiz hanyň esgerleri dyn alypdyr. K tendagyň j lgesinde s n 800 yllyk ynaryň k weginde bolsa arka yn 12-15 adam erleşip bil r. K tendagyň erasty k l nde başga hi bir erde duş gelme n t sin gowak balygy - k tendagyň k r alaňa balagy aşa ar.
Topragyň taryhyna dolanyp, Amulyň erind ki ilkinji oba takmynan 2100-2000 yl mundan ozal k ne we t ze eranyň ginde d r ndigini atlap ge meli. Onuň saklanyp galan galyndylary T rkmenabat ş heriniň g norta etlerinde h zire enli hem erleş r. Irki orta asyrlarda (III-VII asyrlar) oba ş here wr ldi. IX-X asyrlarda Amul Merkezi Azi anyň m h m staşyr nokady boldy. Amuldan kerwen ollary 3 ugra: demirgazyk tarapa – Horezme, g n rta tarapa – Zemme (h zirki Atamyrat ş heri) we g nbatar tarapa – Merwe tarap gid rdi.
Amyder anyň ugry bilen Amuldan Horezme baran s wda olunda orta asyr binag rliginiň aja yp adyg rligi – gowy saklanyp galan Da ahatyn kerwensara ydyr. Orta asyr Zemmde samanidleriň iň soňky h k mdarynyň guburynyň st nde bina edilen Muntasiriň k mmeti hem ondan az gyzyklanmany d redenok. Halkyň arasynda ol rowa at bo un a Ali halifiň elinde serkerde bolan Alamberdaryň k mmeti di ip atlandyryl ar. Bu bina XI asyr merkezi Azi a ja salmak sungatynyň iň gowy nusgalarynyň biri hasaplanyl ar. Atamyrat etrabynda erleşen Astana-baba k mmeti z gurluşy bo un a zboluşlylygy bilen a ratyn tapawutlan ar.
Atly r şiň ahyrky 100 g ni Mary wela atynyň ginden ge er. Gadymy Merw bu topragyň taryhy-binag rlik merjeni bolup dur ar. Meşhur Marguş urduny erde ilkinji d n dini bolan zorostrizmiň d r n eri di ip, alymlar ne erden hasaplanok. z ylmy derňewleriniň dowamynda ňdebaryjy daşary urt alymlary gadymy Marguş medeni etini Mesopotami anyň, M s riň, Hindistanyň we Hyta yň be ik siwilizasi alary bilen bir hatarda go dular.
Merw – gadymy ş herleriň we gi bo un a Merkezi Azi anyň arheologik ob ektleriniň arasynda birn e ş herleriň (Erk-gala, G w r gala, Soltan gala, Abdullahan gala, Ba ramaly gala) saklanyp galan iň uly erleriniň biridir. Has uly gyzyklanma d red n binag rlik adyg rlikleriniň arasynda Uly we Ki i gyz galany, Muhammet-ibn-Ze da we ashablaryň k mmetini, Hoja usup Hemedanynyň metjidini we derňew ileriň biragyzdan ykrar etmegi bo un a G ndogaryň orta asyr binag rliginiň aja yp nusgasy hasaplnyl an Soltan Sanjaryň girt uly k mmetini bellemek bolar.
Merwde d rli wagtlarda Al Horezmi, Omar Ha am, al-Merwezi, as-Samani, Enweri, ensiklopediki bilimli alym we şahyr Muhammet Enweri Abywerdi, şe le-de Hasan Gaznewi, Emir Muizzi aly tanymal şahyrlar we orta asyryň be leki be ik akyldarlary aşapdyr we d redipdir.
Marguş urdunyň k p sanly gadymy adyg rlikleri gumlaryň i inde itip gidipdir we ozaly bilen olara arheologlar tarapyndan a ylan be ik Marguş urdunyň pa tagty – k şk-ybadathana toplumy bolan Goňur depe degişlidir.
Wela atyň tebigy adyg rlikleriniň hatarynda Badhyz d wlet goraghanasy hem g rn kli orun e ele r. Ol 1941-nji ylda gulanlary, be leki se rek ha wanlary goramak, wrenmek we olaryň sanyny k peltmek, Merkezi Azi ada iň uly pisse toka lygyny gorap saklamak maksady bilen d redildi. Botanikler bu ge “pisse sawannalary” di en at berdiler. Goraghana se rek geologik landşaftlary bilen hem tanal ar.
Bathyzyň ha wanat d n sini to naklylaryň girt uly s r leri, agny gulanlar, dag go ylary, jerenler, ganatlylardan – garaguş, ak başly dazzarkel, telgi, hakyky yrtyjylar – gaplaňlar, syrtlanlar, garagallar, s renijileriň d rli g rn şleri d z r. Demirgazyk ewrazi ada abany g rn şde saklanyp galan, bir wagtlar bu yklymyň a yk giňişliklerinde mesgen tutan abany eşekleriň we atlaryň itm n galan garyndaşy, goşa to naksyzlaryň eket k wekili - gulan goraghananyň bu sanjydyr. H zirki wagtda tebigy gurşawda gulanyň eke-t k k pelmegi diňe Badhyzda saklanyp galypdyr. Goraghanada g rkezil n tebigy toplumlaryň ewrazi anyň ginde deňi-ta y okdur we şonuň in ol d n niň t sin goraghanalarynyň sanyna girizilendir.
Aziadanyň odunyň akyljak girt uly “Galkynyş” k ni Mary wela aty bo un a atly rişiň ahyrky nokady bolar. Garaşsyz halkara auditiň netijeleri bo un a gazyň 26,2 trillion kub metrine e e bolan bu k n d n de ikinji bolup ykrar edilen. Bu erden Hyta a bar an gaz ge irijisi, gelejekde bolsa – ulanylmaga berilmegi d wletleriň durmuş-ykdysady s şine, k p sanly halklaryň durmuşynyň derejesine we hiline g s-g ni z t sirini etirjek, h zirki wagtda gurul an T rkmenistan-Owganystan-Pakistan-Hindistan transmilli gaz ge irijisi z başyny al ar. Bu taslamanyň maksady parahat ylygy we dostlugy sd rmek, adamlary jebisleşdirmek aly olimpi a relgelerine hem la yk gel r.
16.03.2016. Inna BUROVA